حقيقت دنيا ومسؤوليت آگاهان( از دیدگاه آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی(1
بسم اللَّه الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين وصلّى الله على محمد وآله الطاهرين ولعنة الله على أعدائهم أجمعين
شيرينى ها وسختى هاى دنيا
واقعه عاشورا سراسر درس و عبرت آموزى است، اما برترين آنها سخنانى است كه از سالار شهيدان بر جاى مانده است.
حضرت سيد الشهداعليه السلام روز عاشورا و در آخرين ساعات عمر شريف خود فرمودند: «الدنيا حلوها ومرهاحلم(2)؛ شيرينى وتلخى دنيا به تمامى خواب است».
اين جمله در عين كوتاهى، اما دنيايى معنا در آن نهفته است كه درك معناى اين جمله ارزشمند ضامن سعادت دنيا و آخرت انسان است.
گاه انسان در زندگى خود با مشكلات فروانى دست به گريبان است كه همواره روح وجسم او را مى آزارد، به گونه اى كه در جزئى ترين مسائل زندگى ذره اى آسايش فكرى ندارد. همين انسان ممكن است در خواب ورؤيا با عكس آنچه در واقعيت با آن روبه رو است مواجه مى شود، يعنى خوشى هاى زندگى را مى بيند، آسايش وراحتى خيال را مى بيند، اما وقتى بيدار مى شود در واقعيت زندگى خود، باز با همان مشكلات ومعضلاتى كه دارد روبه رو مى شود. در اين هنگام است كه در مى يابد تمام آن خوشى ها رؤيا بوده است. از همين رو حضرت سيد الشهداعليه السلام تمام خوشى ها وناخوشى هاى دنيا را نسبت به آن دنيا رؤيايى بيش نمى خواند. حقيقت امر نيز چنين است كه تمام آسايش اين جهان در مقابل نعمت هاى آخرت هيچ است.
نسبت عمر ما به آخرت
به راستى انسان چند سال عمر مى كند؟ سى سال؟ چهل سال؟ شصت سال؟ صد سال؟ حال هر چه فرض كنيم شخصى در تمام عمر طولانى خود همواره خوشبخت بوده ودرد ورنج وهيچ نوع گرفتارى را لمس نكرده است -كه البته در اين دنيا از محالات بوده واين خصوصيات فقط در خور دنياى باقى وبهشت خداست- ما گفتيم فرض مى كنيم وفرض محال هم كه محال نيست.
با اين فرض، عمر صد ساله انسان در اين دنيا در برابر عمر هستى، به مانند لحظه اى است. آخرت كه از جاودانگى برخوردار است جاى خود را دارد و به يقين هر چه انسان در اين دنيا عمر كند، در برابر آخرت هيچ است و هيچ.
باز فرض كنيم آقا يا خانمى صد سال عمر مى كند ودر طول اين مدت هيچ گاه روى بد زندگى را نمى بيند، هميشه خوش وشاد بوده ودرد ومشكلى را تجربه نمى كند زمانى كه بر حسب اتفاق و به هنگام خواب شبانه دچار كابوسى وحشتناك مى شود، اما وقتى بيدار مى شود باز روى خوش زندگى به او لبخند مى زند. ما دو مثال زديم. يكى زندگى تلخى دارد وخواب خوشى مى بيند، ديگرى با داشتن زندگى مرفه و سعادت آميز كابوس به سراغش مى آيد. به مصداق فرمايش حضرت سيد الشهداءعليه السلام تمام تلخى ها وشيرينى هاى دنيا هم چون خواب ورؤياست. نسبت اين خواب ورؤيا به واقعيت هاى زندگى به علت كمى لحظه هاى خواب ورؤيا به هيچ وجه قابل قياس با طول عمر آدمى نيست. در چنين صورتى مسلماً نسبت خوشى ها وناخوشى هاى اين دنيا با خوشى و تلخ كامى عالم نامتناهى و جاودان قابل مقايسه نيست. به ديگر سخن همان طور كه يك لحظه كابوس ديدن در برابر آسايش 80 - 100 ساله هيچ است، تلخ كامى يك عمر هر چند طولانى باشد، در برابر آسايش ابدى آخرت هيچِ مطلق است.
باور كردن حقايق
حال اگر انسان بتواند از نظر روحى وروانى وتسلط بر نفس بپذيرد كه طول عمر انسان نسبت به آخرت هيچ است، آن گاه توان كاهش فشار سختى ومصيبت ها را بر خود به دست مى آورده، با تسليم در مقابل واقعيت ها وباور حقايق موجود، سختى هاى زندگى برايش آسان مى شود و شنيدن هر سخن درشت و ناروايى براى او هموار مى گردد.
مصائب وصبر امام حسين عليه السلام
بى شك واقعه عاشورا جانگدازترين وپرشورترين حماسه بشريت است. در لحظه لحظه عاشورا سهمگين ترين مصائب بردوش مبارك امام شهيد سنگينى مى كرد، اشك بر چهره شريف شان مى نشيند، اما در پى هر مصيبتى چهره حضرت تابنده تر و زيباتر مى شد، چون حضرتش مفهوم واقعى «الدنيا حلوها ومرها حُلم» را حس و باور كرده بودند و از همين رو در آخرين ساعت هاى عمر مبارك شان بر زبان آوردند.
وظيفه سنگين عالمان آگاه
از امام صادق عليه السلام نقل است كه فرمودند: «لأحملنّ ذنوب سفهائكم على علمائكم(3)؛ قطعاً گناهان نادانان شما را بر عهده آگاهان شمامى دانيم». شايد به ذهن برسد كه امام صادق عليه السلام براى چه كسانى اين مطلب را فرموده اند كه با لام قسم سخن خود را آغاز كردند. بى ترديد حضرت براى ياران مخلص و معتقد به امامت شان اين مطلب را بيان نموده اند كه در اخلاص شان هيچ ترديدى نيست و از آن رو لام قسم در آغاز سخن آمده است تا اهميت آن را براى همگان آشكار كنند.
طبق اين فرمايش، عالمان ودانشمندان(4) در مقابل شيعيانى كه نسبت به بسيارى از احكام خدا جاهل ونادانند وظيفه اى بس خطير وسنگين بر عهده دارند. البته اين به آن معنا نيست كه نادانان وجاهلان مسئوليتى نداشته در اين مورد از هر گناهى مبرا هستند. بى ترديد هر مسلمانى وظيفه دارد در پى فراگيرى احكام دين خود باشد. منتهى در اين فرمايش امام، وظايف عالمان ودانشمندان به مراتب سنگين تر است.
هر كدام از ما به ميزانى كه از واجبات ومحرمات ومستحبات ومكروهات ومباحات وديگر امور فقهى دين آگاهى داريم عالم هستيم، البته اين هم مراتبى دارد. از ده نفر عالم، مسلّم آن كه دانستنى هايش وسيع تر است نسبت به ديگران عالم تر است.
مخاطبان حضرت امام صادق عليه السلام در اين فرمايش آنانى نيستند كه فقط تفسير قرآن مى دانند يا از واجبات ومحرمات آگاهى دارند، بلكه مخاطبان اصلى همان عالمان هستند. هر چند در فرمايش امام از جمع مذكر استفاده شده، بانوان نيز مصداق اين روايت هستند چون جمع مذكر گاه بين بانوان ومردان وجه مشترك پيدا مى كند. در قرآن كريم ده ها بار به يا أيها الذين آمنوا بر مى خوريم كه پر واضح است تنها به مردان اختصاص ندارد وهمين آيه إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات. به قول علماى اصول، عالم مشتق است، يعنى كسى كه علم دارد، حال چه زن باشد و چه مرد، مصداق عالم است.
مسؤوليت بانوان آگاه
بنا به فرموده حضرت امام صادق عليه السلام كه پيش تر گفته شد بانوان نيز در حد دانش خود در شمار عالمان هستند و لذا در قبال بانوان بى اطلاع مسئول هستند ووظيفه دارند آنانى را كه نسبت به واجبات ومحرمات دينى جاهل هستند آگاه سازند.
از آيه «ولا تزر وارزة وزر اخرى(5)؛ و هيچ بار بردارى بار [گناه ] ديگرى را بر نمى دارد» چنين برداشت مى شود كه اگر كسى بدون درك حرمت، دروغ بگويد، نماز نخواند، روزه نگيرد ونيز اگر كسى از اصول دين وواجبات ومحرمات دين اطلاعى ندارد ديگرى مقصر نيست و اين امر از نگاه امام صادق عليه السلام پنهان نيست وآنچه حضرت بدان توجه دارد اين است كه هيچ كس نبايد در رساندن احكام دين كه بر آن آگاهى دارد به ناآگاهان كوتاهى كند.
در روايات آمده است: «ما اخذ اللَّه على أهل الجهل أن يتعلّموا حتّى اخذ على اهل العلم أن يعلّموا(6)؛ پيش از آن كه خداى تعالى از نادانان بر يادگيرى احكام دين پيمان گيرد از علما پيمان گرفته تا ياد دهند».
بانوان محترم بر اساس مسؤوليتى كه دارند آنچه از دانستنى هاى احكام دينى را فرا گرفته اند بايد در راه آگاهى بخشى وراهنمايى وارشاد آنان اقدام نمايند واين از شروط عامه تكليف است. بديهى است اگر رهنمودهاى آنان مورد توجه قرار نگرفت باكى نيست كه به تكليف خود عمل نموده اند ودر درگاه الهى معذور خواهند بود.
فضيلت ومقام الهى
در روايات است كه «ركعتان يصلّيهما العالم أفضل من ألف ركعة يصليها العابد(7)؛ دو ركعت نماز عالم از هزار ركعتى كه عابد مى گزارد برتر است».
يكى عالم وديگرى جاهل، هر دو نماز مى خوانند، هر دو روزه مى گيرند و هر دو يك عمل صالح انجام مى دهند، اما آن كه آگاه است وبا درك وفهم، عمل خود را انجام مى دهد از ثواب بيشترى برخوردار است تا آن جاهل نا آگاه.
تأكيد در اين رابطه از اين رو است كه همه در درك تكاليف دينى خود مسؤوليتى را احساس بكنند وبراى كسب آگاهى به فرايض دينى روى بياورند.
مسؤوليت خانم هايى كه سعى در فراگيرى احكام اسلامى دارند نسبت به گذشته صد چندان است. برخى از معيارهاى جوامع امروزى نسبت به قبل دستخوش تغييراتى شده واين امر، وظيفه ومسؤوليت خانم ها را سنگين تر مى كند. البته تعليم ديدن وكسب آگاهى و انتقال دانستنى ها به ديگر بانوان كارى چندان آسان نيست.
اما نزد خدا محفوظ است، لذا نبايد از دشوارى راه هراسى در دل راه داد و سرد شد. بانوان عالِم اگر احساس كردند كه اثر امر به معروف ونهى از منكرشان كم رنگ است آن قدر بايد در تكرار اين فريضه الهى كوشا باشند تا به نتيجه مطلوب برسند. فراموش نشود كه ما در درگاه الهى فقط جوابگوى پرونده خودمان نيستيم، بلكه نسبت به علمى كه داريم بايد جوابگوى پرونده ولغزش هاى ديگران نيز باشيم. بديهى است نسبت به آن مقدار كه نمى دانيم -البته از روى قصور، نه تقصير ويا آن مقدار كه از توان ما خارج است- مسؤوليتى نداريم ونزد پروردگار معذوريم.
اميدوارم خانم هايى كه با همت والا جهت فراگيرى احكام الهى، خود را در مسير خير و راه اهل بيت عليهم السلام وراه دين وبهشت قرار داده اند وبه تعليم وتربيت مى پردازند در انتقال آموخته هاى خود به ديگر بانوان، موفق باشند، ان شاء اللَّه
وصلى اللَّه على محمد و آل محمد
--------------------------------------------------------------------------------
(1اين سخنرانى در تاريخ 4 / رجب / 1423 ه.ق در جمع عده اى از بانوان طلبه ايراد شده است.
(2تفسير الامام العسكرى عليه السلام، ص 219.
(3كافى، ج 8، ص 162، ح 169.
(4عالم در اصطلاح روايات تنها مرجع تقليد را شامل نشده كه به مفهوم لغوى آن يعنى دانا و دانشمند اشاره دارد.
(5سوره انعام(6)، آيه 164.
6 ) شرح نهج البلاغة، ج 20، ص 247، ح 486.
7) مكارم الاخلاق، ص 441.