شاخصهای دموكراسی
مرتضي كاظميان
حاكمان در گوشه گوشهی جهان میتوانند نظامهای سیاسی خود را دموكراتیك توصیف كنند؛ اما صرف ادعای صاحبان قدرت نمیتواند موید وجود دموكراسی باشد. برخی شاخصها، نظامهای دموكراتیك را از نظامهای غیردموكراتیك، متمایز میسازد یا میزان دموكراتیك بودن آن نظام را مورد ارزیابی دقیقتر قرار میدهد. هرچند در نگاهی حداقلی، حكومت پاسخگو و مبتنی بر نمایندگی، تصویرگر نظام سیاسی دموكراتیك است، ولی نمیتوان برخی شاخصهای مهم و محوری آن را نادیده انگاشت. این شاخصها در ابتدای هزارهی سوم میلادی، عینیتر شدهاند.
وجود عقلانیت در بازیگران و كنشگران سیاسی؛ آزادی احزاب و جمعیتهای سیاسی و نیروهای اجتماعی؛ آزادی بیان، مطبوعات، و رسانهها؛ تامین آزادیهای فردی شهروندان و تحقق حقوق مدنی افراد جامعه؛ وجود قانون اساسی و احترام حكومتكنندگان و حكومتشوندگان به آن؛ وجود ساز و كارهایی برای حل نهادمند منازعات و ممانعت از خشونت سیاسی؛ فرصتهای برابر سیاسی و اجتماعی و فرهنگی برای همهی شهروندان؛ زمینهها و ساختارهای اقتصادی مناسب؛ و نیز تفكیك قوای سهگانه (مقننه، مجریه و قضاییه)، از جملهی این شاخصها هستند. دركنار اینها، دو شاخص مهم دیگر نیز وجود دارند: یكی، برگزاری دورهای انتخابات آزاد، سالم و عادلانه؛ و دیگری، قدرت تصمیمگیری منتخبان مردم. در این مختصر، این دو شاخص مورد تاكید و تامل بیشتر قرار میگیرند.
از جمله مهمترین شاخصهای سنجش میزان دموكراتیك بودن نظامهای سیاسی، چگونگی برگزاری انتخابات است. هیچ نظام سیاسی مایل نیست در چشم و داوری افكار عمومی كشور خود یا جهانیان، اقتدارگرا و غیردموكراتیك ارزیابی شود. اینچنین، حتی نظام توتالیتر صدام و رژیم بعثی حاكم بر عراق نیز به برگزاری انتخابات صوری و فرمایشی رو میآورد و ژست دموكراتیك را از یاد نمیبرد. بهبیان دیگر، هرچند برگزاری انتخابات شرطی لازم برای دموكراسی است اما شرط كافی آن محسوب نمیشود. حتی میزان شركتكنندگان در انتخابات نیز بهمعنای سالم بودن آن و نیز به مفهوم تحقق روندی دموكراتیك نیست؛ چنان كه بهعنوان نمونه، در آلمان 1933 گسترش بیسابقهی مشاركت سیاسی، به نابودی دموكراسی و استقرار فاشیسم منتهی شد.
از این منظر، انتخابات باید از زوایای گوناگون، آزاد، سالم و عادلانه باشد. حضور و رقابت سلایق و گرایشهای گوناگون سیاسی و عقیدتی؛ امكان تبلیغات و اطلاعرسانی آزاد و مساوی برای نامزدها و حامیان آنها؛ فقدان تقلب و ارعاب و هرگونه اقدام غیرقانونی در روند برگزاری و شمارش آرا؛ برقراری امنیت جانی و مالی و حیثیتی مساوی برای تمامی جریانها و نامزدها و رایدهندگان، برخی از لوازم چنین انتخاباتی هستند.
به دیگر سخن، صرف برگزاری ظواهر انتخابات و برگزیده شدن یك نفر (یا عدهای) توسط اكثریت جامعه، دموكراتیك بودن نظامهای سیاسی را به نمایش نمیگذارد. به میزانی كه حقوق اقلیت و منتفدان و مخالفان حكومت رعایت شود و برحسب چگونگی تحقق و پاسداشت حقوق اساسی شهروندان در روند برگزاری انتخابات، از مرحلهی نامزدی تا تبلیغات و نیز تا برگزاری و شمارش آراء، توسط صاحبان قدرت و مجریان انتخابات، میتوان از دوری یا نزدیكی نظام سیاسی به دموكراسی، سخن گفت. به تعبیر دیگر؛ دموكراسی پختهتر، حكومتی است كه از یكسو بر رای و نظر اكثریت و نمایندگان آنها مبتنی باشد، و از سوی دیگر، از رای و صلاحیت اقلیت فرهیخته، در قانونگذاری و ادارهی امور كشور بهره گیرد.
اما شاخص مهم دیگر برای سنجش میزان دموكراتیك بودن نظامهای سیاسی، قدرت تصمیمگیری و توان اقدام منتخبان مردم است. صرفنظر از آن كه منتخب انتخابات، رییسجمهور یا نماینده مجلس باشد؛ موضوع مهم آن است كه فرد انتخاب شده در روند انتخابات، بتواند آزادانه و بركنار از تهدید و تحدید و نیز به دور از فشارها و موانع و بیرونی یا ارعاب و خشونتهای مستقیم و غیرمستقیم، وعدههای انتخاباتی خود را پیگیری و محقق كند. اینكه فرد(افراد) منتخب توانایی تصمیمگیری و اجرای پروژهها و برنامههای خود را داشته باشد و فارغ از فشار خارجی، طرحها و ایدههای خود را عملیاتی نماید، و نیز ساز و كارهای لازم برای تبعیت دستگاههای ذیربط از وی وجود داشته باشد، نكتهای بس مهم در ارزیابی دموكراتیك بودن نظام سیاسی است.
مستقل از این مهم، این تصور و برداشت در افكار عمومی كه یك نامزد یا برخی از نامزدها (طیفی از نامزدها) بیشتر مقبول و مورد توجه حكومت هستند و نامزد یا نامزدهایی دیگر، به علل و دلایل گوناگون، خوشایند بخش مسلط در بلوك قدرت نیستند، به شكلی غیرقابل اجتناب بر نتیجه انتخابات تاثیرگزار خواهد بود. بدیهی است كه در چنین شرایطی، سلامت انتخابات بهشكلی محسوس مورد خدشه قرار میگیرد و نظام سیاسی از استانداردهای دموكراسی، دورتر میشود. برعكس، هرچه میزان بیطرفی حاكمان (مجریان و سیاستگذاران انتخابات) نسبت به نامزدها افزایش یابد، بر سلامت و اعتبار انتخابات افزوده شده، نظام سیاسی ماهیتی دموكراتیكتر خواهد داشت.
«شاخصهای دموكراسی» در قرن بیست و یكم میلادی، بیش از پیش، عینی و انضمامی شدهاند.
منبع : mizanews.com