ایران در جمع صادر کنندگان گاز به حاشیه رانده شد
رضا تقی زاده
مجمع صادر کنندگان گاز سر انجام پس از یک سال تاخیر، اولین دبیر کل خود را انتخاب کرد. بر خلاف انتظار مسئولان ایران و علیرغم تلاشهای فراوان نمایندگان جمهوری اسلامی، منجمله قانع ساختن دولت قطر برای کنار کشیدن نامزد معرفی شده از جانب دوحه، اکثر آراء نمایندگان 12 کشورعضو مجمع متمایل به نماینده روسیه گردید و درنهایت با انتخاب لئونید بوخانوفسکی معاون شرکت ترانس استروی گاز روسیه، حجت الله غنیمی فرد نماینده ایران ازانتخاب شدن به منصب دبیرکلی مجمع باز ماند.هشتمین مجمع صادرکنندگان گاز طی اجلاس قبلی دردوحه ، بعلت اختلاف نظر مابین اعضاء مؤسس از انتخاب دبیر کل باز مانده بود. طی اجلاس قبلی علاوه بر نمایندگان ایران و روسیه، نماینده قطر نیز برای احراز پست دبیر کل مجمع نامزد شده بود. با توجه به این موضوع که مقر دائمی دبیرخانه مجمع شهر دوحه پایتخت قطر تعیین شده، سرپرستی امر دبیرخانه را تاکنون در غیبت دبیرکل، عبدالله العطیه، وزیر نفت قطرعهده دار بود.
مجمع صادر کنندگان گاز که با ابتکار روسیه و ایران و پس از سالها تلاش شکل گرفته، قصد دارد مشابه سازمان کشورهای صادر کننده نفت ( اوپک) ، نقش فعالی در بازار صادرات گاز جهان عهده دار شود. درانتخابات اخیر دوحه، بجز نمایندگان ایران و روسیه، کشور های نیجریه ، ترینیداد و توباگو نیز برای احراز پست دبیرکلی مجمع نمایندگانی را معرفی کرده بودند. مجمع صادر کنندگان گاز در دسامبر سال گذشته در مسکو موفق به تصویب اساسنامه این مجمع و ترسیم حدود فعالیتهای احتمالی آینده آن شد. اجلاس اخیر در دوحه نقطه آغاز فعالیت عملی این مجمع محسوب میشود. بی تردید مجمع صادر کنندگان گاز برای تبدیل شدن به سازمانی در اندازه های اوپک نیازمند سالها زمان و تجربه اندوزی است. بجز کمبود تجربه، سهم گاز در بازار تجارت جهانی انرژی نیز هنوز با فاصله چشمگیری پشت سر نفت قرار دارد.
برخلاف نفت که تولید کنندگان آن سهم بیشتر تولید خود را به صادرات اختصاص میدهند (بجز نمونه های خاص مانند امریکا) ، تولید کننده گان گاز معمولا سهم بیشتر تولید خود را بمصرف خانگی رسانده و بخش اندکی ازآن را به صادرات تخصیص میدهند. (بجز نمونه قطر که دارای ذخایر بزرگ گاز و بازار بسیار کوچک مصرف داخلی است، و یا روسیه که علیرغم دارا بودن بازار مصرف بزرگ داخلی، دارای ذخایر بزرگ گاز دراندازه هایی غیر قابل مقایسه با سایر تولید کنندگان است).
بعلاوه، طبیعت متفاوت انواع گاز مصرفی، منجمله گاز مایع با گاز تحت فشار که از راه کشیدن لوله از محل تولید راهی بازار مصرف میشود، گرد آوردن فروشندگان انواع گاز را زیر یک سقف و با منافع مشرک دشوار میسازد.تفاوت قیمتهای منطقه ای گاز نیز ، برخلاف نفت خام که دارای قیمتهای جهانی است، دست یافتن به قیمتهای مشترک پایه ودرنتیجه کنترل آنرا دشوار میسازد. درعمل مجمع صادر کننده گان گاز که از ابتدا با انگیزه های قوی تر سیاسی، نسبت به نقطه نظر های تجاری و اقتصادی، شکل گرفته است، در بهترین شرایط یک سازمان مبادله و مشاوره وگرد آوری اطلاعات خواهد شد، مشابه سازمان جهانی انرژی با شباهتی بسیار کمتر به سازمان اوپک.
وجود همین شرایط موجب شده است که مخالفت های جهانی نیز بخصوص نزد مصرف کنندگان گاز درقبال شکل گیری این مجمع تدریجا کاهش یابد. برخلاف بیانه های تند جورج بوش رییس جمهور سابق امریکا در مخالفت با تشکیل مجمع یاد شده و همچنین مداخله گورودن براون نخست وزیر بریتانیا در محکوم کردن اقدام روسیه و ایران در راه تشکیل مجمع صادر کننده گان گاز که آن را به یک سازمان خبر ساز تبدیل ساخته بود، اوباما پس از برگزاری اجلاس اخیر در دوحه بیانه ای صادر نکرد و انتخاب دبیر کل مجمع نیز با واکنشهای محدود منابع خبری جهان روبرو شد.
سه کشور مهم صاحب ذخایر گاز، یعنی روسیه، با 35 در صدر ذخایر جهانی، ایران با بیش از 16 در صد و قطر با کمتر از 15ر درصد از ذخایر دنیا در حدود 70 در صدر از ذخایر جهان را در اختیار دارند. از میان این سه کشور، روسیه و قطر صادر کننده گان بزرگ گاز بشمار میروند حال آنکه ایران، ضمن داشتن صادرات، در عمل وارد کننده خالص گاز است. روسیه صادر کننده گاز تحت فشار از راه خط لوله و قطر صادر کننده گاز مایع است.
کشورهای بزرگ دارای ذخیره گاز آسیای مرکزی و منطقه دریای خزر، مانند ترکمنستان، ازبکستان و یا آذربایجان، با تشویق امریکا ، تا کنون از پیوستن به این مجمع خود داری ورزیده اند. در عین حال علاوه بر ایران و روسیه و قطر، کشورهای دیگری مانند برونئی، توباگو، ترینیداد، مصر، لیبی ، نیجریه و الجزایر به آن پیوسته اند.
بر خلاف روسیه که دارای بزرگترین سهم در بازار جهانی گاز است، سهم ایران از تجارت جهانی گاز، علی رغم داشتن 16 در صد از ذخایر کل دنیا، کمتر از 2 در صد است. این رغم اندک از تجارت گاز نیز مدیون خرید گاز از ترکمنستان و فروش گاز به ترکیه است که از این راه ایران نه تنها دارای در آمد واقعی صادراتی نیست که هر سال مبلغی نیز بیش از درآمد فروش بمصرف هزینه واردات گاز از ترکمنستان میرساند.
انگیزه قطر برای عضویت در مجمع صادر کنندگان گاز، علاوه بر ایفای نقش عامل حاظر در جمع صادر کننده گان و کسب اطلاع از تصمیمات و اطلاعات آنها، شامل حضور فعال در یک مجمع جهانی را نیز در بوده است. با توجه به نفوذ فراوان عربستان سعودی در اوپک، قطر که کشور کوچکی در همسایگی دور ریاض است مایل بود، نقش مشابه ای را در مجمع صادر کننده گان گاز عهده دار شود. روسیه نیز مایل بود با قرار گرفتن کنار کشور هایی مانند ایران، بر هدایت بازار جهانی گاز و دفاع از بازار های انحصار خود در اروپا و تاثیر گذاری در نحوه تقسیم سرمایه بمنظور بهره برداری و انتقال گاز را بیش از پیش فعال شود. در حقیقت برای روسیه، مجمع گاز مکمل و تغذیه کننده فعالیتهای گاز پروم خواهد شد. گاز پروم روسیه بزرگترین شرکت گاز در سراسر دنیا بشمار میرود. برای ایران عضویت در مجمع صادر کنند گان گاز، بمعنای حضور در یک باشگاه جهانی است. در صورت موفقیت در عهده دار شد ن یک مسئولیت اجرائی در مجمع، این نقش میتوانست برای ایران بیش از پیش دارای اهمیت شود. پیش از این جمهوری اسلامی از عهده دار شدن هر نوع مسئولیت اجرائی در اوپک محروم بوده است. در طول 30 سال گذشته جمهوری اسلامی بدلیل مخالفت غیر مستقیم امریکا و ایستادگی عربستان، قادر به در اختیار گرفتن هیچ یک از مشاغل کلیدی اوپک نشده، حال آنکه ایران چهارمین صادر کننده بزرگ نفت جهان است و دومین ذخیره بزرگ نفت جهان را نیز در اختیار دارد. آخرین نامزد ایران برای پست دبیر کلی اوپک، حسین کاظم پور اردبیلی، که از سابقه طولانی حضور در اوپک نیز بر خور دار بود سه سال پیش، از انتخاب شدن نهایی باز ماند.
در مورد نامزد پست دبیر کلی مجمع گاز، ایران حجت الله غنیمی فرد را معرفی کرده بود که هم اکنون ادامه مذاکرات صدور گاز به پاکستان و همچنین معاونت شرکت نفت در امور سرمایه گذاری را عهده دار است. غنیمی فرد که از چهره های بسیار قدیمی و با تجربه نفت محسوب میشود، و بمدت 15 سال عهده دار عقد قراردادهای فروش نفت ایران بوده، چندان مورد علاقه دولت دهم و وزیر تازه نفت نیست. از این لحاظ، انتخاب احتمالی او به پست دبیرکلی مجمع میتوانست بمعنی واگذاری مقام سفارت به یک چهره نه چندان مطلوب و مورد علاقه دولت وقت تلقی شود.
منبع: rfi